Της Ιλιάνας ΝΑΖΕΝΤΙΑΔΟΥ*
Η διάδοση και η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών λειτουργούν από τα αστικά κράτη ως πεδίο κερδοφορίας αλλά και ως μηχανισμοί κοινωνικού ελέγχου. Η απομάκρυνση του χρήστη από την κοινωνική του φύση, η απομόνωση και η συμμόρφωσή του με την καθεστηκυία τάξη σε συνδυασμό με την παθητικοποίηση και αποστράτευσή του από συλλογικές διεκδικήσεις αποτελεί τη σύγχρονη φυλακή του κοινωνικού υποκειμένου.
Σε συνθήκες πολεμικής οικονομίας το εμπόριο ναρκωτικών δεν βγαίνει από την εξίσωση κέρδους και καταστολής. Απεναντίας γίνεται το όχημα για περαιτέρω κερδοφορία και ένταση της καταστολής τόσο της άμεσης (συνέπειες στον χρήστη) όσο και της έμμεσης (συνέπειες στο σύνολο της κοινωνίας – κοινωνικός αυτοματισμός).
Ο «πόλεμος κατά των ναρκωτικών» και η περαιτέρω καταστολή
Ενώ τα ναρκοδολάρια αποτελούν κινητήρια δύναμη στις μεγαλύτερες χρηματιστηριακές αγορές όλου του κόσμου, το οποίο αποτελεί κοινό μυστικό μεταξύ των καπιταλιστών και των στυλοβατών τους, στα μέσα της δεκαετίας του ’80 ο «ιερός πόλεμος κατά των ναρκωτικών» (War on Drugs) έγινε το αντιναρκωτικό άλλοθι μιας σειράς ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων, εργαλείο κοινωνικού ελέγχου προκειμένου να επιβληθούν στρατηγικές απόλυτου ελέγχου στις χώρες παραγωγής ναρκωτικών και μέσο αποκόμισης επιπλέον κερδών. Ενας πόλεμος, καθοδηγούμενος κατεξοχήν από τον Λευκό Οίκο και χρηματοδοτούμενος κυρίως από τους μεγαλέμπορους και τα καρτέλ των ναρκωτικών.Ετσι, εγκαταστάθηκαν βάσεις (π.χ. Βολιβία και Περού), στρατιωτικοποιήθηκαν σύνορα (π.χ. Μεξικό), πραγματοποιήθηκαν στρατιωτικές επιθέσεις ακόμα και εισβολές με απώτερο στόχο τη συγκέντρωση δυνάμεων προκειμένου να χτυπηθούν τα αντάρτικα κινήματα που αναπτύσσονταν σ’ αυτές τις χώρες (Κολομβία, Περού, Μεξικό).
Την ίδια στιγμή, χώρες όπως η Κολομβία και το Περού κατείχαν τα πρωτεία στην παράνομη καλλιέργεια κόκας και την παραγωγή κοκαΐνης, ελέγχοντας το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας προσφοράς. «Αντιναρκωτικές εκστρατείες» για τις οποίες εκπαιδεύτηκαν στρατιωτικοί παράγοντες μετατράπηκαν σε επιχειρήσεις καταστολής αντάρτικων και αντιιμπεριαλιστικών κινημάτων όπως οι Ζαπατίστας στην περιοχή Τσιάπας του Μεξικό και οι Σαντινίστας στη Νικαράγουα, η επιχείρηση ενάντια στους οποίους έγινε από τους Κόντρας με χρήματα που προέρχονταν από το εμπόριο κοκαΐνης.
Αλλά και πιο μετά, «ο πόλεμος κατά των ναρκωτικών» στηρίχτηκε από μεγάλους μονοπωλιακούς ομίλους και ιμπεριαλιστικά κράτη παράλληλα με την εξάπλωση των ναρκωτικών σε όλο τον κόσμο. Αμέσως μετά την εισβολή των ΝΑΤΟικών δυνάμεων στο Αφγανιστάν το 2001 η παραγωγή του οπίου αυξήθηκε κατά 16 φορές, το 2004 αυξήθηκε κατά 40%, ενώ κατά τη διάρκεια της 20ετούς εισβολής η καλλιέργεια και η παραγωγή πολλαπλασιάστηκε, με το Αφγανιστάν να κατέχει σε μικρό χρονικό διάστημα την πρωτοκαθεδρία στην παραγωγή και πώληση οπίου παγκοσμίως.
Οι μόνες περιοχές που δεν βομβαρδίστηκαν από το ΝΑΤΟ ήταν αυτές στις οποίες βρίσκονταν φυτείες οπίου. Το 2004, το 87% της παγκόσμιας παραγωγής οπίου προερχόταν από το Αφγανιστάν. Ετσι, ο πόλεμος κατά των Ταλιμπάν και της ναρκωτρομοκρατίας τροφοδότησε ένα παγκόσμιο εργαστήρι παραγωγής οπιοειδών που το εμπόριό του διακλαδώνεται σε όλο τον κόσμο με ασύλληπτα κέρδη.
Tα έσοδα από το παράνομο εμπόριο ναρκωτικών χρηματοδοτούν διαχρονικά παραστρατιωτικές οργανώσεις και μυστικές επιχειρήσεις κρατικών υπηρεσιών, κι έτσι τα ναρκωτικά χρησιμοποιούνται ακόμα και ως καύσιμη ύλη για τη διεξαγωγή πολεμικών συγκρούσεων.
Πρόσφατο είναι επίσης το παράδειγμα της επέμβασης στη Βενεζουέλα, όπου με πρόσχημα την «καταπολέμηση του εμπορίου ναρκωτικών» και σε μια εποχή που οξύνονται οι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί στο πλαίσιο της αύξησης σφαιρών επιρροής, τα αμερικανικά μονοπώλια Ενέργειας στόχευσαν ανοικτά στον ενεργειακό πλούτο της Βενεζουέλας και στον έλεγχο μεγάλου τμήματος των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου.
Ναρκωτικά – τροφή των στρατιωτών για τόνωση της πολεμικής μηχανής
Η χρήση ναρκωτικών ουσιών από στρατιώτες κατά τη διάρκεια πολεμικών συγκρούσεων αποτελεί μια ιστορικά επιβεβαιωμένη πρακτική. Οι ουσίες αυτές χρησιμοποιούνταν τόσο επίσημα από τις στρατιωτικές ηγεσίες για τη βελτίωση της απόδοσης, όσο και ανεπίσημα από τους ίδιους τους στρατιώτες για την αντιμετώπιση του ψυχικού τραύματος.
Η Βέρμαχτ και τα SS έκαναν μαζική χρήση του Pervitin, ενός σκευάσματος μεθαμφεταμίνης. Το ναρκωτικό αυτό εξάλειφε την ανάγκη για ύπνο, μείωνε τον φόβο και ενίσχυε την αντοχή, διευκολύνοντας την τακτική του «Κεραυνοβόλου Πολέμου» (Blitzkrieg). Μόνο το 1940 διανεμήθηκαν εκατομμύρια τέτοια χάπια στο μέτωπο. Προς το τέλος του πολέμου (1944), οι ναζί δοκίμασαν ένα πειραματικό χάπι (D-IX) που περιείχε κοκαΐνη, Pervitin και Eukodal (ένα ισχυρό οπιοειδές παυσίπονο παρόμοιο με την ηρωίνη), με σκοπό να δημιουργήσουν «υπερ-στρατιώτες».
Οι στρατιώτες της Μεγάλης Βρετανίας και των ΗΠΑ χρησιμοποίησαν εκτενώς αμφεταμίνες (όπως το Benzedrine) για την καταπολέμηση της κόπωσης των πιλότων και των πληρωμάτων κατά τη διάρκεια παρατεταμένων αποστολών.
Στον πόλεμο του Βιετνάμ ο στρατός των ΗΠΑ ήρθε αντιμέτωπος με μια εκτεταμένη κρίση εθισμού. Οι στρατιώτες κατέφευγαν στη χρήση ηρωίνης, μαριχουάνας και οπίου, για να αντέξουν τη φρίκη του πολέμου και τις άθλιες συνθήκες της ζούγκλας.
Η χρήση «ψυχαγωγικών» και ψυχοτρόπων χαπιών από στρατιώτες στο Ιράκ αποτελεί ένα φαινόμενο που συνδέεται άμεσα με το έντονο μετατραυματικό στρες (PTSD), τις εξαντλητικές βάρδιες και τη φρίκη του πολέμου.
Σε πρόσφατους πολέμους στη Μέση Ανατολή όπως στη Συρία και την ευρύτερη περιοχή, έγινε ευρεία χρήση του Captagon (φενετυλλίνη). Το συγκεκριμένο διεγερτικό χρησιμοποιείται από μαχητές για να αποκτούν υπερένταση, να εκμηδενίζουν το αίσθημα του πόνου και να παραμένουν ξύπνιοι για ημέρες.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει προκαλέσει εκρηκτική αύξηση στη χρήση ναρκωτικών, οδηγώντας τους στρατιώτες στην κατανάλωση ουσιών για να καταστείλουν τον φόβο, το στρες και τον πόνο στην πρώτη γραμμή. Ταυτόχρονα, παρατηρείται μαζική παραγωγή και διακίνηση νέων ψυχοδραστικών ουσιών, καθώς η αγορά των συνθετικών ναρκωτικών καταγράφει τεράστια άνοδο.
Η εκτεταμένη χρήση χαπιών και νέων ψυχοδραστικών ουσιών από Ουκρανούς στρατιώτες αποτελεί συχνά μηχανισμό αντιμετώπισης του παρατεταμένου άγχους, της αϋπνίας και της φρίκης του πολέμου. Περιλαμβάνει τη χρήση αμφεταμινών και στεροειδών τα οποία χρησιμοποιούνται για την καταστολή της κούρασης και την αύξηση της απόδοσης, προσφέροντας στον στρατιώτη την αίσθηση του ανίκητου, αλλά και επικίνδυνων νιταζενίων (νέων συνθετικών οπιοειδών), δημιουργώντας κρίσεις στη γραμμή του μετώπου.
Στη μαύρη αγορά κυκλοφορούν ισχυρά αναλγητικά χάπια νοθευμένα με νιταζένια (ακόμη και 100 φορές πιο ισχυρά από τη μορφίνη). Επίσης, η κεταμίνη καταγράφεται μεταξύ των στρατιωτών για την αντιμετώπιση της σοβαρής συναισθηματικής φόρτισης. (Αντίστοιχα, διεθνώς, όπως στις ΗΠΑ, εξετάζεται πειραματικά το MDMA για τη θεραπεία του μετατραυματικού στρες στους βετεράνους).
Ο αριθμός των κατασχεμένων δισκίων νιταζίνης υπερδιπλασιάστηκε πρόσφατα, σύμφωνα με τη διεθνή Εκθεση για τα Ναρκωτικά του 2026, ενώ κάθε βδομάδα παράγεται και ένα νέο τεχνητό ναρκωτικό. Φαίνεται ότι ο πολλαπλασιασμός των πολεμικών συρράξεων όχι μόνο δεν μείωσε την παραγωγή ναρκωτικών, αλλά αύξησε την παραγωγή και την κατανάλωση. Το 2025 καταγράφηκαν για πρώτη φορά στην Ευρώπη 50 νέες ψυχοδραστικές ουσίες, ενώ συνολικά οι ευρωπαϊκές αρχές παρακολουθούν περίπου 1.050 διαφορετικές ουσίες.
Ναρκωτικά – καταστολή του μυαλού σε συνθήκες πολέμου
Τη δεκαετία του ’70 τα ναρκωτικά αξιοποιήθηκαν σκοπίμως στα αντιπολεμικά κινήματα της Αμερικής και Ολλανδίας για να τα εκφυλίσουν. Τη δεκαετία του ’80 FBI και CIA διακινούσαν ναρκωτικά όπως το κρακ, μια φτηνή και εξαιρετικά εθιστική μορφή κοκαΐνης, σε φτωχογειτονιές της Αμερικής, εκεί που η φτώχεια, η ανεργία και ο κοινωνικός αποκλεισμός έκαναν τους πληθυσμούς πιο ευάλωτους αλλά και πιο επικίνδυνους για την πολιτική σταθερότητα. Ο στόχος ήταν η καταστολή Αφροαμερικανών και η διάλυση κινημάτων.
Η χρήση ναρκωτικών ουσιών από τον άμαχο πληθυσμό σε συνθήκες πολέμου αποτελεί ένα διαχρονικό και εκτεταμένο φαινόμενο που λειτουργεί ως μηχανισμός επιβίωσης, διαχείρισης τραύματος ή οικονομικής εκμετάλλευσης και επιπλέον όπλο των αστικών κρατών για αύξηση της κοινωνικής καταστολής.
Ενώ η ιστοριογραφία εστιάζει συχνά στη χρήση ουσιών από τους στρατιώτες στα μέτωπα, οι επιπτώσεις στον γενικό πληθυσμό που βιώνει τη φρίκη του πολέμου είναι εξίσου δραματικές και πολυεπίπεδες. Οι άμαχοι σε εμπόλεμες ζώνες έρχονται αντιμέτωποι με ακραίο φόβο, τρόμο, απώλεια οικείων, πείνα, εκτοπισμό και καθημερινή απειλή θανάτου. Η χρήση ουσιών όπως τα οπιοειδή (ηρωίνη, μορφίνη) και η κάνναβη αυξάνεται κατακόρυφα ως μέσο «αυτο-θεραπείας» (self-medication) για την αντιμετώπιση του Μετατραυματικού Στρες (PTSD) και του έντονου άγχους.
Παράλληλα, σε περιόδους συγκρούσεων, τα συστήματα Υγείας καταρρέουν και η πρόσβαση σε βασικά φάρμακα είναι αδύνατη. Όταν για παράδειγμα οι προμήθειες σε νοσοκομειακά αναλγητικά εξαντλούνται, η μαύρη αγορά προμηθεύει οπιοειδή, προκειμένου ο λαός να διαχειριστεί τον πόνο από τραυματισμούς ή χρόνιες παθήσεις.
Κατά τον Αμερικανικό Εμφύλιο αλλά και τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ευρεία εγχώρια χρήση μορφίνης και οπίου για ιατρικούς λόγους οδήγησε σε μαζικό εθισμό εκατοντάδων χιλιάδων πολιτών και βετεράνων μετά τη λήξη των εχθροπραξιών.
Μην πάμε όμως μακριά. Το Tramadol (ένα ισχυρό, συνθετικό οπιοειδές παυσίπονο) αποτελεί εδώ και χρόνια τη νούμερο 1 ουσία κατάχρησης στη Γάζα. Λόγω του πολέμου, οι κάτοικοι το χρησιμοποιούν μαζικά όχι μόνο για να αντέξουν τον σωματικό πόνο από τους τραυματισμούς, αλλά και ως «αναισθητικό» απέναντι στον τρόμο των βομβαρδισμών και την απώλεια των οικογενειών τους. Νέοι στην Παλαιστίνη στρέφονται στην πολυχρησία ουσιών (ταυτόχρονη χρήση παράνομων ουσιών και φαρμάκων) για να διαχειριστούν το Μετατραυματικό Στρες (PTSD), την απώλεια και τον πλήρη αποκλεισμό.
Ακόμα και μετά τον πόλεμο, σε κατεστραμμένες οικονομίες, η παραγωγή και διακίνηση ναρκωτικών γίνεται συχνά η μοναδική διέξοδος βιοπορισμού για τον λαό. Τη δεκαετία του ’80 με την όξυνση της οικονομικής κρίσης, οι αγροτικές οικονομίες των χωρών της Λατινικής Αμερικής μετατράπηκαν σε ναρκω-οικονομίες.
Αργότερα, στο Αφγανιστάν, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών πολεμικών συγκρούσεων, η καλλιέργεια παπαρούνας για την παραγωγή οπίου έγινε η κύρια πηγή εισοδήματος για τους φτωχούς αγρότες, καθώς οι παραδοσιακές καλλιέργειες είχαν καταστραφεί. Σε πολλές επίσης περιπτώσεις, οι εργάτες σε πολεμικές βιομηχανίες ή σε συνθήκες πολιορκίας κάνουν χρήση διεγερτικών (π.χ. αμφεταμίνες) για να μπορούν να εργάζονται με εξαντλητικά ωράρια υπό την πίεση του πολέμου, όπως συνέβη εκτεταμένα και στο αστικό περιβάλλον της ναζιστικής Γερμανίας με το Pervitin πριν περιοριστεί.
Το πρόβλημα δεν σταματά με την υπογραφή μιας ανακωχής
Οι εθισμοί που αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια του πολέμου μεταφέρονται και στην επόμενη γενιά, με αύξηση ενίοτε της βίας και παραβατικότητας. Αυτό το γνωρίζουν καλά τα αστικά επιτελεία, τα οποία από τη μία προπαγανδίζουν υπέρ της χρήσης, από την άλλη συνδέουν ευθύγραμμα τη χρήση με συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, αποδίδοντάς την ακόμα και στις προσφυγικές ροές.
Έτσι προσπαθούν να μαζέψουν τις ασυμμάζευτες συνέπειες των πολιτικών τους που γεννάνε τους πολέμους και την εξαθλίωση, αλλά και να αυστηροποιήσουν τις ποινές και να ενισχύσουν την καταστολή προκειμένου να υπηρετήσουν τις ανάγκες της οικονομίας κάθε φορά, στοχοποιώντας τον «ένοχο» και απενοχοποιώντας ένα ολόκληρο σύστημα που γεννάει και αναπαράγει τη χρήση και εμπορία ναρκωτικών, τη βία και την καταστολή.
Ούτως ή άλλως και η αστική νομοθεσία προσαρμόζεται στους νόμους της αγοράς. Αλλοτε σε κατεύθυνση αυστηροποίησης και άλλοτε σε κατεύθυνση νομιμοποίησης και γενικότερης χαλαρότητας, μετρώντας το πώς θα υπηρετηθεί καλύτερα το κεφάλαιο.
Τα ναρκωτικά εξάλλου αποτελούν ένα τεράστιο πεδίο κερδοφορίας, που ακόμα και σε περιόδους πολέμου εξυπηρετούν τις καπιταλιστικές οικονομίες προκειμένου να απλώσουν τα κεφάλαιά τους σε νέες αγορές, αποφεύγοντας έτσι την πτώση του μέσου ποσοστού κέρδους και επιλέγοντας ουσίες φτηνά παραγόμενες.
Σε αυτό το πλαίσιο και παρά τον πολλαπλασιασμό νέων ψυχοδραστικών ουσιών στα μέτωπα του πολέμου, το Ευρωπαϊκό Σχέδιο δράσης για τα ναρκωτικά 2026-2030 στοχεύει σε συγκεκριμένους κατασταλτικούς μηχανισμούς για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος και την είσοδο ναρκωτικών στην ΕΕ, χωρίς να αμφισβητεί τους ίδιους τους παράγοντες που οδηγούν στην ανάγκη αναζήτησης της χρήσης και χωρίς να ενισχύει τα μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης της τοξικοεξάρτησης, μιας και στα πλαίσια της πολεμικής προετοιμασίας της ΕΕ η εξοικονόμηση πόρων συνεπάγεται συμπίεση πόρων για πρόληψη και θεραπεία, ιδιωτικοποιήσεις και αξιοποίηση ΜΚΟ.
Και μιας και στον καπιταλισμό ο σκοπός και το περιεχόμενο της έρευνας διαμορφώνεται με κριτήριο το κέρδος, δεν προκαλεί απορία η ανάσυρση από το χρονοντούλαπο της Ιστορίας των θεραπευτικών αποτελεσμάτων των ναρκωτικών και συγκεκριμένα σήμερα των ψυχεδελικών στη θεραπεία ψυχικών διαταραχών, μετατραυματικού στρες κ.λπ., θυμίζοντας άλλες εποχές, όταν η γερμανική φαρμακευτική εταιρεία «Bayer» το 1898 διαφήμιζε την ηρωίνη ως ένα «θαυματουργό» σιρόπι για τον βήχα και ως ένα ασφαλές, μη εθιστικό υποκατάστατο της μορφίνης.
Εν έτει 2026, ενώ οι ψυχικές διαταραχές αποτελούν την κυριότερη αιτία αναπηρίας παγκοσμίως και ειδικά οι διαγνώσεις για το άγχος και την κατάθλιψη παρουσιάζουν αύξηση μέχρι και 158% από το 1990 μέχρι το 2023 σύμφωνα με το ιατρικό περιοδικό «Lancet», αντί για μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης μέχρι και η ψυχική υγεία χορεύει στους ρυθμούς της πολεμικής οικονομίας. Τα αστικά κράτη προετοιμάζουν τον στρατό τους επιβάλλοντας επιπλέον καταστολή. Τα ναρκωτικά τόσο σε περίοδο προετοιμασίας όσο και σε περίοδο ανοικτής πολεμικής σύγκρουσης είναι ο χρήσιμος για το σύστημα εχθρός του λαού μειώνοντας τις αντιστάσεις, τα αντανακλαστικά, τη μαχητικότητα.
Απέναντι σε αυτή την προετοιμασία όμως καλούμαστε να οργανώσουμε και να σχεδιάσουμε τη δική μας προετοιμασία αφύπνισης και ισχυροποίησης του λαού μας. Με τη γνώση ότι όσα σήμερα μοιάζουν αμετακίνητα μπορούν να γκρεμιστούν από το ορμητικό ποτάμι του λαϊκού παράγοντα, που όπως η Ιστορία έχει επίσης δείξει, δεν τον κρατάνε ούτε οι μηχανισμοί χειραγώγησης όταν συνειδητοποιήσει ότι είναι ο ίδιος που μπορεί να χτίσει μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση, χωρίς πολέμους, χωρίς ναρκωτικά.
Γιατί όπως είπε και ο ποιητής:
«Στρατηγέ ο άνθρωπος είναι χρήσιμος πολύ
Ξέρει να πετάει,
Ξέρει και να σκοτώνει
Μόνο που έχει ένα ελάττωμα
Ξέρει να σκέφτεται»...
* Η Ιλιάνα Ναζεντιάδου είναι μέλος του Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ Κατά των Ναρκωτικών και των Εξαρτήσεων, ψυχολόγος – ψυχοθεραπεύτρια
Πηγή: ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
